Waardoor ontstaat diabetes type 1.jpg

Hoe ontstaat diabetes type 1?

Wat gebeurt er in je lichaam als je diabetes type 1 krijgt? Hoe ontstaat het? Diabetes type 1 heeft nog veel geheimen. Die moeten we zoveel mogelijk ontrafelen om de ziekte te kunnen genezen en voorkomen. We zetten de huidige kennis en ideeën erover op een rij.

Onderzoekers zijn er nog steeds niet uit hoe diabetes type 1 nou precies begint. Ze weten zelfs niet of er maar één manier is waarop diabetes ontstaat, of dat het verschillende processen zijn die tot dezelfde uitkomst leiden: te weinig productie van insuline vanuit de bètacellen.

Waar gaat het mis? Afweersysteem en bètacellen

Een ding is duidelijk: het afweersysteem speelt een belangrijke rol bij diabetes type 1. De afweer valt heel precies de bètacellen in de alvleesklier aan. Hierbij maakt het onder andere antilichamen tegen de bètacellen aan. Deze kun je meten in je bloed. De belangrijkste zijn GAD65, IA-2 en ZnT8.

Bètacelstress

Vroeger dacht men dat het afweersysteem een fout maakt en per ongeluk de bètacellen aanvalt. Dat blijkt niet helemaal te kloppen. Er komt steeds meer bewijs dat de bètacellen ‘stress’ kunnen krijgen dankzij triggers, zetjes vanuit hun omgeving. Zij lokken daarmee zelf de aanval van het afweersysteem uit.

Onderzoekers denken dat zo’n trigger leidt tot een ongunstige omgeving voor de bètacellen. Denk aan afweerstofjes of minder zuurstof in de omgeving van de cel. De bètacellen voelen zich niet prettig onder deze omstandigheden en krijgen 'celstress'.

Triggers

Waar rakende bètacellen nou zo gestrest van? Dat is nog niet helemaal duidelijk. Onderzoekers denken dat er vaak een bepaalde trigger aan vooraf gaat, iets wat hen een zetje geeft richting stress.

Er wordt gedacht aan zaken zoals een virusinfectie, of veranderingen in de bacteriën in de darmen (het microbioom). Maar een echte oorzaak hebben ze nog niet gevonden. Het is ook maar de vraag of iedereen met diabetes dezelfde trigger heeft gehad, of verschillende.

Foutjes van de bètacellen

De celstress kan ervoor zorgen dat er processen in de cel misgaan. Daardoor gaan ze eiwitten maken die anders zijn dan normaal. Onder normale omstandigheden worden die foute eiwitten goed opgeruimd. Maar als de cel gestrest is, loopt dit weleens fout.

Normaal zijn de foutjes geen groot probleem. Maar als de bètacel uit zijn omgeving signalen opvangt dat er iets mis is, worden deze foute eiwitten direct als een vlag uitgehangen. Zo kan de cel opgeruimd worden door het afweersysteem, voordat de boel uit de hand loopt. Onderzoekers in Nederland bestuderen dit proces van celstress.

Afweersysteem doet z’n werk

Ook kunnen de bètacellen signaalstoffen afgeven om aan hun omgeving te vertellen dat er intern iets misgaat. Deze eiwitten en signaalstoffen worden opgemerkt door het afweersysteem dat de bètacellen wil helpen door ze op te ruimen. Die doet dus eigenlijk alleen maar zijn werk.

Gevoelig door keihard werk

Waarom zijn nu specifiek de bètacellen zo gevoelig voor stress in hun omgeving? De onderzoekers denken dat dit komt doordat ze heel hard moeten werken. Per minuut maakt iedere cel ongeveer een miljoen nieuwe moleculen insuline aan! Je kunt je voorstellen dat daar af en toe wat bij fout gaat. Die fouten komen vaker voor als de cel gestrest is.

Wat gebeurt er daarna met de bètacellen?

Onderzoekers hebben nog niet heel helder in beeld wat er nou allemaal gebeurt zodra de bètacellen gestrest raken. Vroeger dacht men dat alle cellen opgeruimd werden door het afweersysteem. De laatste jaren blijken de bètacellen soms aan deze aanval te kunnen ontsnappen. Hieronder een paar theorieën wat er nog meer met bètacellen kan gebeuren:

Slapende bètacellen

Iets wat de laatste tijd steeds beter bekend is geworden, is dat niet alle bètacellen kapot gemaakt worden door het afweersysteem. Er wordt gesproken over bètacellen in slaapstand. Hoe ze er precies uitzien en waarom ze niet zijn opgeruimd, weten de onderzoekers niet precies.

Waar nu heel hard aan gewerkt wordt, is om deze cellen zichtbaar te maken. Bijvoorbeeld met zogeheten radiotracers. Daarna kunnen we ze misschien ook wakker maken, maar alleen als dat veilig kan, dus zonder dat het afweersysteem er meteen bovenop duikt.

Verstopte bètacellen

De laatste jaren zijn we er ook achter gekomen dat menselijke volwassen alvleeskliercellen onder bepaalde omstandigheden van identiteit kunnen wisselen. Ze kunnen veranderen van het ene type cel in het andere. Ze zijn dan als het ware verstopt voor het afweersysteem.

Deze bètacellen veranderen zo erg, dat we ze niet kunnen opsporen. Nederlandse onderzoekers kijken of deze vermoedelijke identiteitsverandering echt plaatsvindt, en of het mogelijk omkeerbaar is.

Zombiecellen

Als gevolg van de celstress kunnen bètacellen ook veranderen in een soort zombiecellen. In plaats van doodgaan, blijven de cellen bestaan. Deze cellen worden juist overactief en gaan allerlei signalen uitzenden. Dit is schadelijk voor de cellen in de omgeving. De buurcellen kunnen slechter gaan werken. En er kunnen afweercellen op afkomen.

Waarom krijgen sommige mensen diabetes en anderen niet?

Erfelijkheid speelt zeker een rol bij het ontstaan van diabetes type 1, maar het verklaart lang niet alles. Een onderzoek toonde aan dat eeneiige tweelingen 13-52% kans hebben om ook diabetes te krijgen als hun broer of zus diabetes heeft. Dus ondanks dat ze precies hetzelfde DNA hebben, moeten er in de omgeving dingen zijn die ook een rol spelen in het ontstaan van diabetes.

Om achter de erfelijke factoren te komen, gebeurt er genetisch onderzoek. De meeste van deze onderzoeken richten zich op erfelijke aanleg van het afweersysteem. Maar ook op hoe bètacellen gemaakt worden en hoe stressbestendig deze cellen zijn. Er zijn bijvoorbeeld aanwijzingen dat er kleine verschillen kunnen zitten in het gen voor insuline. Mogelijk worden er door deze verschillen sneller foutjes gemaakt door de bètacel. Wat uiteindelijk de afweerreactie uitlokt.

Dit soort genetisch onderzoek is heel lastig. Zeker omdat het ook heel goed mogelijk is dat er meerdere factoren zijn, een samenloop van omstandigheden die uiteindelijk leiden tot het krijgen van diabetes.

Kennis is nodig voor genezing

Hoe beter we weten wat er gebeurt, hoe beter we dit ook kunnen aanpakken. Zo verdiept onderzoeker Zaldumbide van de Universiteit Leiden zich in gestreste bètacellen, gefinancierd door het Diabetes Fonds en Stichting DON. Wellicht ligt een mogelijke route naar genezing in het ontstressen van deze cellen.

De Nederlandse onderzoeker prof. Bart Roep richt zich juist op het afweersysteem. Hij wil het afweersysteem bijsturen zodat de bètacellen met rust worden gelaten. Zijn eerste onderzoek bij mensen, eveneens met financiering door het Diabetes Fonds en Stichting DON, toonde de veiligheid aan van een mogelijke behandeling die het afweersysteem bijstuurt. Of de behandeling ook echt werkt, moet in de toekomst nog blijken.

Helaas hebben we dus nog geen kant-en-klaar antwoord op de vraag: hoe ontstaat diabetes type 1? Het blijkt een complexe puzzel. Maar er wordt veel onderzoek gedaan om dichter bij oplossingen te komen. Zodra we beter weten hoe diabetes ontstaat, kunnen we de ziekte in de toekomst hopelijk genezen of helemaal voorkomen.

Op de hoogte blijven?

Maak eenvoudig in 1 minuut een account aan en ontvang regelmatig nieuws over diabetes type 1 per e-mail, met alleen artikelen die voor jou interessant zijn.


Gesprekken over dit artikel (0)


Start gesprek

Gerelateerde bibliotheekartikelen