Het afweersysteem en diabetes type 1

Redactie van diabetestype1.nl • 10 januari 2017

De afweer beschermt je tegen schadelijke virussen en bacteriën. Heel handig, tenzij de afweer je gaat ‘beschermen’ tegen je insulineproducerende cellen. Dan krijg je - simpel gezegd - diabetes type 1.

Diabetes type 1 is een auto-immuunziekte. Dat wil zeggen dat de afweer een grote rol speelt bij diabetes type 1. Het is een ziekte van het immuunsysteem. Dan heb je ook nog de term ‘auto’, dat ‘zelf’ betekent. De afweer reageert dus op het eigen lichaam. Hoe werkt dat? En wat kunnen we daarmee?  

Wat doet de afweer bij diabetes type 1?

Een afweerreactie verloopt volgens een ingewikkeld proces. Dat moet wel, want de afweer moet een ziekteverwekker heel precies aanvallen en dat ook nog eens niet te heftig en niet te zwak doen. Je kunt je voorstellen wat er anders gebeurt bij een gevaarlijk virus. 

Stap 1: HLA-moleculen (antigenen)
Bij diabetes type 1 begint het met de bètacellen. Die cellen zitten in de eilandjes van Langerhans en maken insuline. Net als alle andere cellen maken bètacellen ook stofjes aan die aan de buitenkant van de cel gaan zitten. Dit zijn HLA-moleculen (Human Leukocyte Antigen), ook wel antigenen genoemd. We weten nu een paar jaar dat de bètacellen de aanval uitlokken via dit proces. 

Stap 2: Antigeen presenterende cellen (ACP)
Soms komt er een antigeen presenterende cel (ACP) in de buurt. Die neemt zo’n antigeen mee. Dat zou heel handig zijn geweest als het antigeen een stukje van een echt gevaarlijk virus bevatte. Bij een ACP met antigeen begint namelijk de afweerreactie. De bekendste ACP’s zijn dendritische cellen.

Stap 3a: T-helpercellen
ACP’s dienen als doorgeefluik. De zogenoemde T-cellen van de afweer ‘zien’ ACP’s met antigenen erop in het bloed. Dan brengen T-cellen van de groep T-helpercellen (of T-effector cellen) de echte strijders in actie. Dat doen de T-helpers door speciale stofjes af te scheiden: de cytokines.

Stap 3b: Regulerende T-cellen 
Gelukkig zijn er ook T-cellen die de T-helpers in toom moeten houden. Zij zorgen voor de juiste balans: een afweerreactie mag niet te heftig en niet te zwak zijn. Hier gaat iets mis bij diabetes type 1. Het blijkt namelijk dat deze regulerende T-cellen minder actief zijn. Ze doen dus te weinig om de afweerreactie tegen de bètacellen af te remmen. 

Stap 4: Cytotoxische T-cellen en B-cellen
De cytokines van de T-helpercellen vormen hét startsein voor de aanval. Ook daar zijn weer twee type cellen voor: B-cellen en cytotoxische T-cellen. De B-cellen maken auto-antilichamen aan die de antigenen op de insulineproducerende cellen herkennen. Die auto-antilichamen kun je vaak al weken, maanden of jaren voordat iemand diabetes type 1 krijgt, in het bloed vinden. De cytotoxische T-cellen herkennen en vernietigen de bètacellen.

Bètacellen gaan zelf de fout in

Jarenlang dachten wetenschappers dat de afweer een fout maakte. Maar inmiddels weten we dat het waarschijnlijk allemaal begint in de eilandjes met bètacellen. Die geven namelijk zelf signalen af die de afweer alarmeert.

De laatste jaren is hier veel onderzoek naar gedaan. Wetenschappers ontdekten bijvoorbeeld dat de bètacel zelf bepaalde eiwitten uitscheidt als deze gestrest is. De afweer neemt dan het zekere voor het onzekere, want misschien heeft de bètacel wel een gevaarlijk virus of is het een kankercel aan het worden. Dan gaat de afweer de verdachten uit de weg ruimen. 

Onderzoekers van het LUMC zagen dat gestreste bètacellen meer moeite hebben om het eiwit insuline goed te maken. Een klein foutje kan betekenen dat een eiwit onwerkzaam is. Het is geen insuline. Dat verkeerde eiwit is voor de afweer een signaal dat er iets mis met die cellen. 

De onderzoekers zeggen dat dit ‘een geheel nieuwe kijk op de ziekte geeft.’ Het gaat zelfs nog een stapje verder. Gestreste bètacellen lijken ook een soort zombiecellen te kunnen worden. Die alarmeren de afweer pas echt. Maar niet allemaal, sommige gaan juist een heel andere weg in. Zij worden niet vernietigd, maar geïnactiveerd. Ze gaan dan in een soort slaapstand en maken zelfs een eiwit dat de afweerreactie tegenhoudt. Helaas produceren ze dan geen insuline meer. Dit zijn belangrijke ontdekkingen voor het zoeken naar oplossingen.

Op de hoogte blijven?

Maak eenvoudig in 1 minuut een account aan en ontvang regelmatig nieuws over diabetes type 1 per e-mail, met alleen artikelen die voor jou interessant zijn.