eilandjestransplantie hoe en voor wie.jpg

Eilandjestransplantatie bij mensen met diabetes type 1

Mensen met diabetes type 1 bij wie de bloedsuiker niet meer te reguleren is, komen soms in aanmerking voor transplantatie van eilandjes van Langerhans. Dat is een zware maar bijzondere behandeling die mensen weer kwaliteit van leven teruggeeft. Momenteel biedt eilandjestransplantatie nog geen genezing.

Eilandjestransplantatie is een mogelijke behandeling bij diabetes type 1. Hij wordt maar enkele keren per jaar gedaan en alleen bij mensen van wie de bloedsuiker nauwelijks te reguleren is. Zij hebben al veel complicaties en liggen vaak in het ziekenhuis. Een eilandjestransplantatie geeft hen weer stabielere bloedsuikers.

Helaas blijven de eilandjes niet voor altijd hun werk doen. Ook heeft de behandeling andere gezondheidsrisico’s, door de zware medicijnen die levenslang nodig blijven. Onderzoekers werken hard aan verbeteringen van deze behandeling. Maar voor sommige mensen met diabetes type 1 is eilandjestransplantatie echt een uitkomst.

Wat zijn de eilandjes van Langerhans?

Het lichaam maakt insuline in de alvleesklier. De cellen die insuline maken, zitten bij elkaar in groepjes: de eilandjes van Langerhans. De eilandjes heten zo omdat ze in 1869 zijn ontdekt door de Duitse wetenschapper Paul Langerhans. Door de microscoop lijken ze op eilanden, van bovenaf gezien.

De eilandjes vormen slechts 1 of 2 procent van de hele alvleesklier. Naast insuline maken de eilandjes ook glucagon. Bij diabetes type 1 zijn de meeste insulineproducerende cellen in de eilandjes van Langerhans verdwenen, of ze werken niet meer. Dat zijn de zogeheten bètacellen.

Hoeveel eilandjes zijn nodig, en kun je ze als familie doneren?

Alleen eilandjes uit donororganen kunnen worden gebruikt voor transplantatie. De organen zijn afkomstig van overleden donoren; uit een levende alvleesklier kun je geen eilandjes halen. Dus helaas kunnen familieleden geen eilandjes doneren. Dat is jammer, want er is een groot tekort aan donororganen.

Voor één transplantatie zijn 10.000 tot 20.000 eilandjes per kilogram lichaamsgewicht nodig. Om genoeg eilandjes te transplanteren, is er soms meer dan één alvleesklier nodig. Dit komt doordat er eilandjes verloren gaan bij het eruit halen en transplanteren. Want de eilandjes zijn heel kwetsbaar. Er is ook speciale apparatuur nodig om de eilandjes uit een alvleesklier te halen.

Wie komt in aanmerking voor eilandjestransplantatie?

Nieuwe eilandjes klinkt geweldig, maar eilandjestransplantatie is niet voor iedereen met diabetes type 1 een geschikte behandeling. Het een zware behandeling door de afweeronderdrukkende medicijnen. Daarom komen alleen mensen in aanmerking bij wie de diabetes heel moeilijk te reguleren is.

Aan de andere kant is eilandjestransplantatie minder ingrijpend dan een alvleeskliertransplantatie. Daarom komen kwetsbaardere patiënten, zoals mensen met veel complicaties, het eerst in aanmerking voor eilandjestransplantatie.

Bovendien speelt het tekort aan donoren een rol. De gemiddelde wachttijd voor een eilandjestransplantatie is twee tot drie jaar. Jaarlijks vinden in het LUMC zo’n 5 tot 10 eilandjestransplantaties plaats.

Hoe gaat eilandjestransplantatie in z'n werk?

Eilandjestransplantatie is een uitgebreid proces. Het LUMC is het enige ziekenhuis in Nederland dat eilandjestransplantaties uitvoert. Dat is mede gelukt doordat het Diabetes Fonds al veel geld heeft geïnvesteerd in onderzoek naar eilandjestransplantatie, en om het mogelijk te maken in Nederland.

Onderzoeker dr. Marten Engelse van het LUMC bereidt de eilandjes voor in het laboratorium en is soms aanwezig bij de transplantatie. Lees hier zijn verhaal en kijkje achter de schermen over hoe de eilandjes worden voorbereid op transplantatie.

Voor de patiënt gaat het traject van eilandjestransplantatie samengevat als volgt:

  • Na allerlei tests en gesprekken over de voor- en nadelen, kijkt de arts of je in aanmerking komt. Vervolgens neem je samen met de arts een besluit.
  • Besluiten jij en de arts om voor een eilandjestransplantatie te gaan, dan kom je eerst op de wachtlijst. Zodra er voor jou geschikte eilandjes beschikbaar zijn, krijg je een oproep om naar het ziekenhuis te komen.
  • Tijdens de transplantatie komen de eilandjes via een infuus in de poortader van de lever. Tijdens de ingreep ben je lokaal verdoofd en krijg je een roesje. Het inbrengen van deze eilandjes duurt minder dan 20 minuten. Ze blijven hangen in de poortader, waarna ze zich in de lever gaan nestelen. Op hun nieuwe plek gaan ze insuline produceren.
  • In de periode na de operatie heb je verschillende medicijnen nodig. Afweeronderdrukkende medicijnen moet je zelfs levenslang slikken om te voorkomen dat het lichaam de eilandjes afstoot. Deze medicijnen geven helaas wel een verhoogd risico op infecties en kanker.
  • Je krijgt ook een dieet voorgeschreven met bijvoorbeeld weinig koolhydraten, om de nieuwe eilandjes niet te zwaar te belasten en hun levensduur te verlengen.

Wat zijn de voordelen van eilandjestransplantatie?

Na de eilandjestransplantatie zijn de bloedsuikerwaarden beter en stabieler en heeft de persoon meestal geen last meer van ernstige hypo’s. Ook als iemand niet blijvend helemaal insuline-onafhankelijk is.

Het voorkomen van hypo’s was volgens Amerikaanse ontvangers van eilandjes ook juist het grootste voordeel. Ze hadden een veel betere kwaliteit van leven. Ook beschrijven mensen dat ze hypo’s weer voelen aankomen. Door de stabielere waarden wordt het risico op complicaties kleiner.

Wat zijn de nadelen van eilandjestransplantatie?

Met alleen transplantatie van eilandjes van Langerhans ben je er nog niet. Want je afweersysteem vormt op twee manieren een probleem.

Ten eerste is er de afstotingsreactie van de afweer tegen lichaamsvreemde cellen. De medicijnen die afstoting moeten voorkomen, zijn erg zwaar. Ze maken het lichaam gevoeliger voor infecties en andere ziektes, zoals kanker.

Daarnaast hebben de getransplanteerde cellen last van dezelfde afweerreactie die diabetes type 1 veroorzaakt. Ook dit maakt het voor de eilandjes moeilijker om te blijven werken. We moeten dus ook het afweersysteem bijsturen en het leren om de eilandjes met rust te laten. Daar wordt veel onderzoek naar gedaan, mede gefinancierd door het Diabetes Fonds.

Hoe lang werkt een eilandjestransplantatie?

Helaas ben je na een eilandjestransplantatie niet volledig genezen bent van diabetes. Na verloop van tijd maken de nieuwe eilandjes steeds minder insuline. Dat komt doordat ze worden aangevallen door het eigen afweersysteem, en door de schadelijke effecten van de afweeronderdrukkende medicijnen die nodig zijn na de transplantatie.

Na een jaar is ongeveer de helft van de mensen nog steeds helemaal insuline-onafhankelijk, en dat loopt in de jaren daarna wat verder terug. Volledig insuline-onafhankelijk zijn is gelukkig niet het belangrijkste doel, wel de verbeterde kwaliteit van leven – vooral door minder hypo’s.

Steeds betere technieken rond eilandjestransplantatie

Overal te wereld werken onderzoekers aan het verbeteren van eilandjestransplantatie. Hieronder staan de belangrijkste ontwikkelingen. Een deel daarvan gaat niet strikt over het transplanteren van donoreilandjes, maar van nieuwgemaakte cellen. Die terreinen liggen dicht bij elkaar en leren ook van elkaar.

Andere plek voor eilandjestransplantatie

Als de cellen in de poortader komen, gaat soms wel 60% van de cellen verloren. Onderzoekers kijken daarom naar andere plekken voor de nieuwe eilandjes: onder de huid en het buikvlies.

Amerikaanse en Zweedse wetenschappers proberen weer iets heel anders. Zij transplanteerden nieuwe eilandjes eerst in het oog en daarna in de nier. Dat scheelde medicijnen tegen afstoting. Dit is nog niet bij mensen gedaan.

Nieuwe insulineproducerende cellen maken

Eilandjestransplantatie heeft als groot probleem het tekort aan donoren. Een oplossing is om nieuwe cellen in het laboratorium te kweken. Als basis voor die nieuwe cellen gebruiken onderzoekers verschillende soorten cellen. Het kan bijvoorbeeld met embryonale stamcellen, zoals in Amerika gebeurt.

In Nederland werken onderzoekers met cellen uit de alvleesklier. Wetenschappers van het Hubrecht Instituut en het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) zijn erin geslaagd om mini-orgaantjes te kweken uit menselijk alvleesklierweefsel. Dat vormt een basis voor verdere studies naar het kweken van cellen voor nieuwe eilandjes. Amerikaanse onderzoekers maakten ook mini-orgaantjes, die zij een Bio-Hub noemen.

Nieuwe cellen kweken is heel ingewikkeld proces. Het is vooral lastig om die cellen in grote aantallen te kweken en genoeg insuline te laten maken. Dit onderzoek is helaas dus geen kwestie van maanden, maar van jaren.

Verpakking voor eilandjes en (nieuwe) bètacellen

Om nieuwe cellen te beschermen, proberen onderzoekers overal ter wereld een goede verpakking te maken, zoals een gel of andere biomaterialen. In 2019 is bijvoorbeeld in Europa de eerste eilandjestransplantatie met een verpakking van ViaCyte uitgevoerd.

In dit boekje leggen Nederlandse onderzoekers meer uit over het kweken en verpakken van cellen. Zij werken binnen het samenwerkingsverband RegMedXB.

Eilandjes langer laten werken

Om goed te werken, hebben insulineproducerende cellen veel bloedtoevoer nodig. Dit is nog niet zo makkelijk, zeker als de eilandjes onder de huid komen met een verpakking erom heen.

Amerikaanse en Japanse onderzoekers transplanteerden daarom eilandjes van Langerhans samen met cellen die bloedvaten vormen. Dat werkte goed in muizen. Nu de stap naar mensen nog.

Weer andere onderzoekers werken aan een nieuwe techniek voor speciaal ontworpen insulineproducerende cellen na transplantatie: blauw licht geeft de cellen een extra zetje om meer insuline aan te maken wanneer dit nodig is.

Eilandjes met ingebouwde bescherming

Het is onderzoekers intussen wel al voor het eerst gelukt om insulineproducerende cellen te maken die na transplantatie beschermd zijn tegen het afweersysteem, zonder dat een verpakking nodig is. De eerste test is alleen nog maar bij muizen gedaan, maar dit is een belangrijk uitgangspunt voor verder onderzoek.

Bètacellen ‘on a chip’

Amerikaanse onderzoekers bedachten de zogeheten ‘pancreas on a chip’, een techniek om nieuwe bètacellen of donorcellen voor mensen met diabetes type 1 beter en sneller te testen.

Eilandjestransplantatie in de toekomst

De onderzoeken om eilandjestransplantatie te verbeteren gaan stap voor stap. Sommige verbeteringen zijn de afgelopen jaren al in de praktijk gebracht, voor andere duurt dat nog even. Tot die tijd blijft eilandjestransplantatie een goed behandeling, maar slechts voor een hele kleine groep geschikt. Maar voor die groep mensen is het dan ook echt een uitkomst.

Waarschijnlijk heeft eilandjestransplantatie van nieuwgemaakte insulineproducerende cellen een grotere toekomst, wat het tekort aan geschikte donororganen zal oplossen. En zeker wanneer we zonder de zware afweeronderdrukkende medicijnen kunnen.

Recentste update van dit artikel: 25 september 2020

Op de hoogte blijven?

Ontvang regelmatig nieuws over diabetes type 1 per e-mail, met alleen artikelen die voor jou interessant zijn. Maak eenvoudig in 1 minuut een account aan en geef je interesses aan!


Gesprekken over dit artikel (1)

Start gesprek

Gerelateerde bibliotheekartikelen